Uchwała Nr XII/89/16
Rady Miejskiej w Czyżewie

z dnia 9 marca 2016 r.

w sprawie przyjęcia Gminnego programu opieki nad zabytkami dla  Gminy Czyżew na lata 2014-2017

Na  podstawie  art. 7  ust. 1, pkt. 9, art. 18 ust. 2  pkt.15  ustawy z dnia  8  marca  1990 r. o samorządzie gminnym (t.j. Dz. U. z 2015 r. poz. 1515[1])),  art. 87 ust.1,3,4 i 5 ustawy  z  dnia  23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i o opiece nad zabytkami  (t.j. Dz. U. z 2014 r. poz. 1446[2])) Rada  Miejska  uchwala, co następuje:

§ 1.   Przyjmuje  się Gminny program opieki  nad zabytkami dla Gminy Czyżew na lata 2014-2017, zaopiniowany pozytywnie  przez Podlaskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, stanowiący załącznik  do niniejszej uchwały.

§ 2.   Traci moc uchwała Nr XXXVII/254/14 z  dnia 30 maja 2014 r. w sprawie Gminnego programu opieki nad zabytkami dla Gminy Czyżew  na lata  2014-2017 (Dz. Urz. Woj. Podl. z 2014 r. poz. 2264).

§ 3.   Wykonanie uchwały powierza się  Burmistrzowi  Czyżewa.

§ 4.   Uchwała wchodzi w życie po upływie 14 dni od jej ogłoszenia w Dzienniku Urzędowym Województwa Podlaskiego.

 Załącznik do Uchwały Nr XII/89/16
Rady Miejskiej w Czyżewie
z dnia 9 marca 2016 r.

GMINNY PROGRAM

 OPIEKI NAD ZABYTKAMI DLA GMINY CZYŻEW

 NA LATA 2014-2017

1.  Wstęp

 Gminny program opieki nad zabytkami dla Gminy Czyżew na lata 2014-2017 zwany dalej „gminnym programem opieki nad zabytkami” określa kierunki działań i zadania gminy w zakresie ochrony dziedzictwa kulturowego zachowanego w granicach administracyjnych gminy i opieki nad nimi.

 Podstawę prawną opracowania gminnego programu opieki nad zabytkami stanowi art. 87 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (t.j. Dz. U. z 2014 r.  poz. 1446, z późn. zm.), który określa cele, wytyczne do konstruowania, zobowiązuje burmistrza do sporządzenia gminnego programu opieki nad zabytkami, który sporządza się na okres 4 lat.

 Gminny program opieki nad zabytkami powinien służyć rozwojowi gminy, a tym samym społeczności lokalnej poprzez stworzenie ram dla aktywnego zarządzania zasobem składającym się na lokalne dziedzictwo kulturowe, w tym jego promowanie i upowszechnianie.

 Gminny program opieki nad zabytkami przyjmuje rada miejska w drodze uchwały. Uchwalenie poprzedzone jest wyrażeniem opinii przez wojewódzkiego konserwatora zabytków, ma przy tym charakter obligatoryjny.

 Z realizacji programu burmistrz sporządza co 2 lata sprawozdanie, które przedstawia radzie miejskiej.

2.  Podstawa prawna opracowania gminnego programu opieki nad zabytkami

 Podstawę prawną do opracowania gminnego programu opieki nad zabytkami stanowi ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, która w art. 87 ust. 1 zobowiązuje burmistrza do sporządzenia na okres 4 lat gminnego programu opieki nad zabytkami.

 Program ten ma na celu, w szczególności:

 • włączenie problemów ochrony zabytków do systemu zadań strategicznych, wynikających z koncepcji przestrzennego zagospodarowania kraju;

 • uwzględnianie uwarunkowań ochrony zabytków, w tym krajobrazu kulturowego i dziedzictwa archeologicznego, łącznie z uwarunkowaniami ochrony przyrody i równowagi ekologicznej;

 • zahamowanie procesów degradacji zabytków i doprowadzenie do poprawy stanu ich zachowania;

 • wyeksponowanie poszczególnych zabytków oraz walorów krajobrazu kulturowego;

 • podejmowanie działań zwiększających atrakcyjność zabytków dla potrzeb społecznych, turystycznych i edukacyjnych oraz wspieranie inicjatyw sprzyjających wzrostowi środków finansowych na opiekę nad zabytkami;

 • określenie warunków współpracy z właścicielami zabytków, eliminujących sytuacje konfliktowe związane z wykorzystaniem tych zabytków;

 • podejmowanie przedsięwzięć umożliwiających tworzenie miejsc pracy związanych z

 opieką nad zabytkami.

3.  Uwarunkowania prawne ochrony i opieki nad zabytkami w Polsce

 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn.zm.) w przepisach art. 5, art. 6 ust. 1 i art. 86 objęła zabytki ochroną zadeklarowaną jako konstytucyjny obowiązek państwa i każdego obywatela.             

 Głównym aktem prawnym regulującym zasady ochrony i opieki nad zabytkami w Polsce jest ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Inne uregulowania prawne dotyczące ochrony zabytków i opieki nad zabytkami, znajdują się w wielu obowiązujących ustawach, w tym w ustawach dotyczących budownictwa, planowania przestrzennego, ochrony środowiska, ochrony przyrody i ustawach dotyczących gospodarki nieruchomościami, prowadzeniu działalności kulturalnej, muzeach, bibliotekach i archiwach.

 Natomiast wykonywanie zadań w zakresie kultury i ochrony zabytków jest ustawowym zadaniem samorządów. W art. 7 ust. 1, pkt 9 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (t.j. Dz. U. z 2013 r. poz. 594 z późn.zm.) zostały określone zadania własne gminy: „zaspokajanie zbiorowych potrzeb wspólnoty należy do zadań własnych gminy. W szczególności zadania własne obejmują sprawy kultury, w tym ochrony zabytków i opieki nad zabytkami”.

4.  Uwarunkowania zewnętrzne ochrony dziedzictwa kulturowego

 Gminny program opieki nad zabytkami koresponduje z założeniami dokumentów programowych województwa podlaskiego oraz dokumentami krajowymi.

 Strategiczne cele polityki państwa w zakresie ochrony zabytków i opieki nad zabytkami:

-  Krajowy Program Ochrony Zabytków i Opieki nad Zabytkami na lata 2013–2016

 W tezach do Krajowego programu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami określono siedem podstawowych zasad konserwatorskich:

 • primum non nocere,

 • maksymalnego poszanowania oryginalnej substancji zabytku i wszystkich jego wartości (materialnych i niematerialnych),

 • minimalnej niezbędnej ingerencji (powstrzymanie się od działań niekoniecznych),

 • usuwania tylko tego, co na oryginał działa niszcząco,

 • czytelności i odróżnialności ingerencji,

 • odwracalności metody i materiałów,

 • wykonywania wszelkich prac zgodnie z najlepszą wiedzą i na najwyższym

 poziomie.

-  Założenia zawarte w Narodowej Strategii Kultury na lata 2004 – 2020

 Przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 21 września 2004 r. Narodowa Strategia Kultury na lata 2004 - 2013 i Uzupełnienie Narodowej Strategii Rozwoju Kultury na lata 2004 - 2020 przygotowane w 2005 r. przez Ministerstwo Kultury, będące rządowymi dokumentami tworzącymi ramy dla nowoczesnego mecenatu państwa w sferze kultury, a przede wszystkim dla nowocześnie pojmowanej polityki kulturalnej państwa, funkcjonującej w warunkach rynkowych, a także dla wspólnoty Polski z Unią Europejską, zawierają ogólne założenia do tworzenia programu opieki nad zabytkami. Głównym celem strategii jest działanie na rzecz zrównoważonego rozwoju kulturalnego regionów w Polsce.

 Relacje gminnego programu opieki nad zabytkami z dokumentami wykonanymi na poziomie województwa i powiatu

-  Plan Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Podlaskiego

 Gminny program opieki nad zabytkami jest zgodny z wyznaczonymi w Planie Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Podlaskiego (przyjętym przez Sejmik Województwa Podlaskiego Uchwałą Nr IX/80/03 z 27.06.2003 r.) celami polityki przestrzennej, zasadami zagospodarowania przestrzennego województwa oraz zasadami ochrony i kształtowania dziedzictwa kulturowego. W sferze kulturowej obejmującej ochronę dziedzictwa kulturowego przyjęto w planie ogólne zasady kompleksowych działań ochronnych i rewaloryzacyjnych oraz promowania regionalnych walorów dziedzictwa kulturowego.

-  Program Rozwoju Kultury Województwa Podlaskiego do roku 2020

 Celem strategicznym programu wojewódzkiego jest ochrona zabytków i dziedzictwa kulturowego. Podstawą tak sformułowanego celu jest uznanie sfery dziedzictwa za podstawę rozwoju i upowszechniania kultury a także za poważny potencjał naszego regionu, służący wzrostowi konkurencyjności wobec innych regionów w zakresie atrakcyjności turystyki, inwestycji oraz powstawaniu nowych miejsc pracy w sektorze turystyczno – usługowym.

-  Strategia Rozwoju Powiatu Wysokomazowieckiego na lata 2002-2015

 Strategia Rozwoju  Powiatu Wysokomazowieckiego przyjęta została Uchwałą nr XXIX/217/02 Rady Powiatu Wysokomazowieckiego z dnia 27 czerwca 2002 roku. W analizie sytuacji oraz założonych celach i sposobach ich realizacji, ww. Strategia Rozwoju nie zajmuje się tematyką dziedzictwa kulturowego oraz ochrony zabytków na terenie powiatu wysokomazowieckiego.

5.  Uwarunkowania wewnętrzne ochrony dziedzictwa kulturowego

 5.1. Relacje gminnego programu opieki nad zabytkami z dokumentami wykonanymi na poziomie gminny

 Dla Gminy Czyżew wykonane zostały następujące dokumenty programowe:

a)  Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego Gminy Czyżew z roku 2012 (Uchwała nr XXII/152/12 Rady Miejskiej w Czyżewie z dnia 3 października 2012 r.), ustala następujące cele zagospodarowania przestrzennego gminy:

-  stworzenie warunków do inwestowania na terenach korzystnych z punktu widzenia środowiska przyrodniczego i kulturowego, z uwzględnieniem zasad ich ochrony,

-  stworzenie warunków dla rozwoju turystyki związanej z obsługa ruchu samochodowego,

-  uporządkowanie funkcjonalno-przestrzenne i estetyczne zabudowy, poprawa wizerunku wsi,

-  ochrona krajobrazu kulturowego,

b)  Strategia Rozwoju Gminy Czyżew na lata 2009 – 2015 (Uchwała nr XXVII/140/09 Rady Gminy Czyżew z dnia 21 kwietnia 2009 roku). Zgodnie ze Strategią Rozwoju określono cele społeczne rozwoju:

-  tworzenie warunków do wzrostu miejsc pracy na terenie gminy,

-  utrzymanie i racjonalne wykorzystanie obiektów środowiska kulturowego,

-  przeciwdziałanie procesom degradacji obiektów zabytkowych,

-  tworzenie warunków do rozwoju oświaty, podnoszenia poziomu wykształcenia oraz świadomości

 ekologicznej mieszkańców,

-  tworzenie warunków do rozwoju sportu,

-  tworzenie warunków do zaspokajania potrzeb kulturalnych miejscowej ludności,

c)  Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego.

W 2007 roku uchwalono miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego gminy (uchwała Nr VIII/42/07 z dnia 27 czerwca 2007r, z późn. zm.) dla obszaru obejmującego miejscowości; Czyżew-Osada oraz obszarów przyległych miejscowości: Czyżew-Stacja, Czyżew- Siedliska, Czyżew-Złote Jabłko, Czyżew-Sutki, Czyżew-Chrapki, Ołdaki-Magna Brok, Czyżew-Ruś Wieś.

 W 2013 roku uchwalono miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego Gminy Czyżew część I (uchwała Nr XXVII/195/13 z dnia 25 kwietnia2013r, rozdział 2, Zasady ochrony dziedzictwa kulturowego i zabytków oraz dóbr kultury współczesnej).

 Plan wskazuje obiekty wpisane do rejestru zabytków wojewódzkiego konserwatora zabytków, zgodnie z rysunkiem planu oraz wykazem, dla których ustala:

1)  nakaz zachowania substancji zabytkowej obiektu przy remoncie lub modernizacji obiektu.

2)  nakaz utrzymania  proporcji bryły, kompozycji i detalu architektonicznego elewacji;

3)  nakaz utrzymania  geometrii dachu;

4)  nakaz uzyskania stosownego pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków, zgodnie z przepisami odrębnymi w zakresie ochrony zabytków, na:

-  prowadzenie wszelkich prac przy obiektach i na terenach zabytkowych oraz w ich bezpośrednim otoczeniu,

-  prowadzenie badań i prac archeologicznych oraz architektonicznych,

-  dokonywanie podziałów zabytków,

-  dokonywanie zmiany przeznaczenia lub sposobu korzystania z zabytku,

-  podejmowanie innych działań, które mogłyby wpłynąć na naruszenie substancji zabytkowej lub wygląd zabytku.

 Plan wskazuje obiekty wpisane do ewidencji zabytków wojewódzkiego konserwatora zabytków, zgodnie z rysunkiem planu oraz wykazem, dla których ustala:

1)  nakaz zachowania historycznego charakteru budynków,

2)  nakaz utrzymania  proporcji bryły, kompozycji i detalu architektonicznego elewacji poprzez szczególną dbałość o:

-  ukształtowanie bryły budynku,

-  opracowanie elewacji (forma i układ otworów, detal architektoniczny),

-  wykończenie ścian zewnętrznych i pokrycia dachów.

3)  nakaz utrzymania geometrii dachu;

4)  nakaz uzyskania uzgodnienia wojewódzkiego konserwatora zabytków zgodnie z przepisami odrębnymi w zakresie ochrony zabytków, na prowadzenie wszelkich prac budowlanych w obrębie obiektów będących w ewidencji wojewódzkiego konserwatora zabytków.

d)  W Urzędzie Miejskim w Czyżewie zgodnie z art. 22 ust. 4 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami prowadzona jest od roku 2003 gminna ewidencja zabytków w formie zbioru kart adresowych zabytków nieruchomych z terenu gminy, objętych wojewódzką ewidencją zabytków.

 W roku 2013 zweryfikowano ilość obiektów i zaktualizowano dane. Wszystkie obiekty nieruchome mają założone karty adresowe.

 5.2 Charakterystyka zasobów i analiza stanu dziedzictwa i krajobrazu kulturowego gminy

 Gmina Czyżew jest gminą miejsko-wiejską położoną w południowo-zachodniej części województwa podlaskiego w powiecie wysokomazowieckim. Pod względem strukturalnym obszar gminy stanowi jednorodny obszar produkcji rolnej. Z położeniem na wysoczyźnie Wysokomazowieckiej wiąże się dobra przydatność rolnicza, duży udział gleb chronionych na mocy ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych. Krajobraz gminy jest typowo rolniczy z niewielkim udziałem terenów zadrzewionych i leśnych.

 5.2.1. Zarys historii obszaru gminy

 Czyżew swój początek datuje na XI w. Była to wieś podległa kasztelanii święckiej. Pierwsi osadnicy przybyli tu ze środkowej części Mazowsza. Okolice Czyżewa zniszczone w czasie najazdów litewskich w II połowie XIII w. zasiedlone zostały ponownie w XIV w. przez rycerzy herbu Pobóg, którzy otrzymali wielkie nadania ziemskie tworząc niewielkie osady podzielone między wielu drobnych rycerzy. W 1738 roku Marek i Karol Godlewscy założyli miasto o nazwie Czyżew. Założono je na gruntach wsi Czyżew Kościelny, a  Król August III nadał miastu przywilej na 4 jarmarki rocznie i na targi. W 1826 r. miasteczko liczyło 74 domy i 811 mieszkańców. Przeprowadzenie w 1854r.  linii kolejowej Warszawa-Petersburg przyczyniło się do wzrostu liczby ludności do 1508 osób w 1860 r. W 1864r. władze carskie przeprowadziły nowy podział administracyjny, tworząc obok miast gminy wiejskie. Powstała wtedy gmina Dmochy Glinki z siedzibą władz w Czyżewie, obejmująca okolice Czyżewa. W roku 1870 Czyżew utracił prawa miejskie i został jako osada miejska włączony do gminy Dmochy Glinki, należącej do powiatu ostrowskiego.   W latach 1955-73 obszar gminy był podzielony na kilka małych jednostek administracji terytorialnej tzw. gromadzkie rady narodowe. Osada Czyżew stała się siedzibą Gromadzkiej Rady Narodowej w Czyżewie Osadzie, a następnie Gminy Czyżew-Osada. Następstwem tego utworzono nową nazwę urzędową miejscowości „Czyżew – Osada”, która obowiązywała od 1975r. do końca 2010r. Z dniem 1 stycznia 2011r. po 140 latach Czyżew odzyskał prawa miejskie.

 5.2.2. Krajobraz kulturowy

 Do XVI Gminę Czyżew zamieszkiwali wyłącznie chrześcijanie, następnie w związku z nabyciem praw miejskich zaczęła do Czyżewa napływać ludność żydowska. W XVII w była to wieś licząca 47 domów i zamieszkiwało ją około 370 mieszkańców. W ciągu następnych 33 lat ilość zabudowań wzrosła do 89 domów a liczba mieszkańców zwiększyła się do 1508 r. Ludność Czyżewa przeważnie zajmowała się drobnym rzemiosłem i handlem. Ten ostatni skupiał się głównie w rękach ludności żydowskiej stanowiącej 97% mieszkańców. Podstawą utrzymania ludności zamieszkałej we wsiach wokół Czyżewa, a stanowiącej szlachtę zaściankową, było rolnictwo.  5.2.3. Zabytki nieruchome

 Teren Gminy Czyżew nie obfituje w cenne obiekty zabytkowe, choć znajduje się tu kilka przykładów architektury sakralnej , oraz dworsko-folwarcznej, które są cennymi, ciekawymi i wartymi poznania obiektami. Zabytki architektury i budownictwa występują na terenie większości miejscowości gminy. Są to: kościoły, plebanie, zabudowania dworskie, budynki mieszkalne i gospodarcze. Zachowały one elementy pierwotnych układów urbanistycznych. W okresie powojennym stopień zachowania historycznie ukształtowanych układów zabudowy poszczególnych miejscowości nie uległ zasadniczym zmianom. Na terenie gminy znajduje się 79 zabytkowych obiektów nieruchomych.

 Do najbardziej znaczących zabytków z terenu Gminy Czyżew można zaliczyć takie obiekty jak:

 Kościół pw. Św. Piotra i Pawła zlokalizowany w Czyżewie Osadzie wybudowany został w latach 1869-1874 wg projektu Leonardo Marconiego w stylu neorenesansowym. Jest to budowla murowana, dwu-wieżowa, o charakterze bazylikowym. Wewnątrz zabytkowe polichromie. Ołtarz główny pochodzi z 1875 roku, barokowe rzeźby z 1740 roku. Wyposażenie świątyni pochodzi z XVIII i XIX w. Ochroną konserwatorską objęto również starą część cmentarza grzebalnego należącego do parafii rzymskokatolickiej pw. Św. Piotra i Pawła z zabytkowymi kaplicami których obecny stan wymaga renowacji. Kolejnym zabytkiem związanym silnie z historią Czyżewa jest Synagoga zwana potocznie bożnicą i fragment cmentarza żydowskiego. Ten ostatni zachował się w najmniejszym stopniu. Zostało tylko kilka nagrobków oraz fragment muru ogrodzeniowego. Część grobów zabrały rodziny przenosząc je na inne cmentarze, część zaś została bezpowrotnie zniszczona. Prawdopodobnie w 1870 roku w Czyżewie istniały 2 synagogi drewniane, jedną zaś przebudowano i w miejsce drewnianej powstała murowana z cegły nie tynkowana i przetrwała do dziś. Bożnica zachowała swój dawny wygląd, pozostały również charakterystyczny wykonany w cegle, motyw tablic Mojżeszowych. Obecnie budynek ten został wydzierżawiony na magazyn.

 Kościół p.w. Św. Stanisława zlokalizowany w Dąbrowie Wielkiej to neogotycki budynek wybudowany w latach 1883-1889. Jest to budowla bazylikowa, trójnawowa, z elementami neoromańskimi. W ołtarzu głównym znajduje się barokowy obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem namalowany w pierwszej połowie XVIII w. Wyposażenie kościoła pochodzi z XVIII w. i przełomu XIX i XX w. W czasie II wojny światowej Niemcy wyburzyli dwie wieże. Odbudowa kościoła po

 zniszczeniach wojennych nastąpiła w latach 1947-60.

 Zespół kościoła parafialnego p.w. Św. Doroty w Rosochatem Kościelnem w skład, którego wchodzą: murowany kościół z 1546 r, drewniana dzwonnica z 1825 r., drewniana plebania z 1931 r. oraz cmentarz rzymskokatolicki. Kościół parafialny p.w. Św. Doroty w został zbudowany w latach 1527-1546 w stylu późnogotyckim. Jest to budynek murowany z cegły na fundamencie z łamanego granitu, nie tynkowany z wyjątkiem kruchty północnej, blend okiennych i fryzu podokapowego. Elewacje kościoła są opięte uskokowymi szkarpami, a w narożach ustawiono szkarpy ukośne. Szczyt kościoła jest trójkątny, dwustrefowy. Wąskie nawy boczne, wydzielone masywnymi kwadratowymi filarami, otwierając się ku głównej półkolistymi arkadami. Chór muzyczny założono na planie wycinku koła, pod nim znajduje się trójdzielna kruchta otwarta do nawy trzema półkolistymi arkadami. Kościół był wielokrotnie remontowany. Podczas ostatniej wojny został spalony, odbudowano go w 1950 r.

 5.2.4. Zabytki ruchome

 Na mocy art. 3 pkt. 3 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, zabytkiem ruchomym jest rzecz ruchoma, jej część lub zespół rzeczy ruchomych, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Na terenie Gminy Czyżew do szczególnie wartościowych obiektów należą wyposażenia kościołów.

 5.2.5. Zabytki archeologiczne

 Stanowiska archeologiczne są ważnym elementem krajobrazu kulturowego i stanowią podstawę wiedzy o najdawniejszych dziejach okolic Czyżewa. Środowisko kulturowe gminy zawiera zewidencjonowane stanowiska archeologiczne datowane od epoki pradziejowej do epoki nowożytnej. Stanowiska ewidencjonowano w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski. Ewidencja stanowisk archeologicznych nie jest jednak zbiorem zamkniętym i nie można wykluczyć, że w wyniku dalszej weryfikacji lub prowadzonych prac ziemnych uda się zidentyfikować nowe ślady osadnicze. Na terenie gminy znajduje się 123 stanowiska archeologiczne.

 5.2.6. Zabytki w zbiorach muzealnych i dziedzictwo niematerialne

 Nie zarejestrowano zabytków w zbiorach muzealnych i zabytków niematerialnych.

6.  Ocena stanu dziedzictwa kulturowego gminy. Analiza szans i zagrożeń

1)  Stan zachowania dziedzictwa kulturowego na terenie Gminy Czyżew jest średni, nie ma szczególnych zagrożeń. Są dwa rodzaje podstawowych przyczyn zagrożeń:

a)  naturalne tj. czas w połączeniu z działaniem przyrody: warunki atmosferyczne, zmiany temperatury, wiatr, słońce, światło i szkodniki biologiczne tj. pleśnie, grzyby, owady,

b)  związane z czynnikiem ludzkim takie jak: zużycie, pożary, zmiany techniki i technologii produkcji, zmiany zwyczajów i stylu życia, zmiany gospodarczo – ustrojowe.

2)  Szansą dla zabytków jest przede wszystkim świadoma potrzeba ich zachowania istniejąca w mentalności lokalnej społeczności.

 W krajobrazie kulturowym gminy najliczniejszym zabytkiem jest drewniana zabudowa zagrodowa. Gmina podejmuje działania, by właściwie wykorzystać dziedzictwo kulturowe. Jest ono nie tylko historycznym źródłem korzeni i istotnym czynnikiem tożsamości mieszkańców, ale stać się może czynnikiem przyciągającym potencjalnych turystów, przyczyniając się tym samym do aktywizacji gospodarczej i społecznej gminy. Dlatego konieczna jest właściwa ekspozycja istniejących obiektów, zapewnienie warunków do pełnego wykorzystania ich walorów estetycznych, artystycznych i historycznych chociażby poprzez poszukiwania nowych zadań i adaptacji umożliwiających funkcjonowanie obiektów zabytkowych w realiach gospodarki rynkowej. Dla ochrony istniejącego dziedzictwa należy przyjąć zasadę nadrzędności jego ochrony nad bieżącymi potrzebami zagospodarowania przestrzennego.

 Równolegle, należy jak najszerzej zainteresować społeczność z przekształceniem zagród w gospodarstwa agroturystyczne, w których mieszkając, mogliby prowadzić dodatkowo niewielki handel, pamiątki regionalne, ale o innym niż tradycyjnie przyjęło się charakterze np. domowe przetwory: owocowe powidła, konfitury, chleb wiejski itp lub usługi: tkanie, roboty na drutach, hafty.

3)  Niewielkie zespoły zabudowy, zachowane w miejscach o znacznych walorach krajobrazowych mogą być przez obecnych właścicieli sprzedawane z przeznaczeniem na domy rekreacyjne.

4)  Prace konserwatorskie przy zabytkach wpisanych do rejestru zabytków mogą być dotowane z różnych źródeł, właściciele muszą o nie występować – gmina powinna udzielić im odpowiednich informacji.

7.  Założenia programowe

 a . Określenie stanów własnościowych obiektów

-  ustalenie  szczegółowej lokalizacji obiektów na działkach gruntu,

-  nawiązanie współpracy ze Starostwem Powiatowym w Wysokiem Mazowieckiem w celu   ustalenia właściciela lub użytkownika,

-  naniesienie ustalonych danych własnościowych obiektów do kart  ewidencyjnych;

 b. Określenie stanów technicznych obiektów

-  nawiązanie współpracy z powiatowym organem nadzoru budowlanego  w celu ustalenia stanu technicznego zinwentaryzowanych obiektów,

-  naniesienie wniosków i opinii w sprawie dalszej kwalifikacji obiektów do gminnej ewidencji dóbr kultury,

-  określenie niezbędnych prac rewitalizacyjnych obiektów , określenie szacunkowej wartości ich przeprowadzenia;

 c. Bieżąca aktualizacja ewidencji dóbr kultury w gminie

-  wprowadzanie zmian dotyczących rozbiórek, modernizacji i remontów obiektów,

-  wprowadzanie zmian dotyczących stosunków własnościowych;

 d. Dokonanie podziału dóbr kultury na kategorie i opracowanie zasad  opieki nad nimi

-  nawiązanie współpracy z wojewódzką służbą ochrony zabytków i dokonanie wspólnej oceny w kontekście przeprowadzonej inwentaryzacji,

-  poinformowanie właścicieli obiektów o ich zakwalifikowaniu oraz o wymogach w zakresie opieki nad nimi,

-  dostosowanie przepisów prawa miejscowego;

 e. Podejmowanie działań w zakresie odnowy zabytków

-  pozyskiwanie środków zewnętrznych na odnowę zabytków będących własnością gminy

-  informowanie innych właścicieli obiektów zabytkowych o możliwościach pozyskania środków na odnowę zabytków.

 f. Określenie zasad udostępniania zabytków w celach turystycznych

-  ustalenie z właścicielami wykazu obiektów udostępnianych w celach turystycznych

-  oznakowanie obiektów udostępnianych w celach turystycznych

-  opracowanie tablic informacyjnych zamieszczonych na zewnątrz obiektów zawierających podstawowe dane historyczne o obiekcie

 g. Edukacja w zakresie ochrony dziedzictwa kulturowego

-  włączenie  tematyki ochrony dóbr kultury do zajęć szkolnych w szkołach podstawowych i gimnazjach prowadzonych przez gminę

-  publikacja materiałów dotyczących ochrony zabytków i opieki nad zabytkami w prasie lokalnej i na stronie internetowej gminy.

 h. Organizacja i sposób ochrony zabytków na wypadek konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych.

 W 2005 r. został opracowany odrębny „Plan ochrony zabytków na wypadek konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowej Gminy”. Plan ten został wykonany na potrzeby obrony cywilnej Gminy, uzgodniony z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków i Starostą  Wysokomazowieckim.

8.  Instrumentarium realizacji programu opieki nad zabytkami

 Zakłada się, że zadania określone w gminnym programie opieki nad zabytkami będą wykonywane za pomocą następujących instrumentów:

a)  prawnych – wynikających z przepisów ustawowych (budowa parków kulturowych, wykonywanie decyzji administracyjnych, m.in. wojewódzkiego konserwatora zabytków);

b)  finansowych (m.in. korzystanie z programów uwzględniających finansowanie z funduszy europejskich, dotacji, subwencji, dofinansowania, nagrody, zachęty finansowe dla właścicieli

 i posiadaczy obiektów zabytkowych);

c)  koordynacyjnych (m.in. poprzez realizacje projektów i programów dotyczących ochrony dziedzictwa kulturowego zapisanych w wojewódzkich, powiatowych i gminnych strategiach, planach rozwoju lokalnego, współpraca z ośrodkami naukowymi i akademickimi, z organizacjami wyznaniowymi w zakresie ochrony i opieki nad zabytkami);

d)  społecznych (m.in. poprzez działania edukacyjne promocyjne, współdziałanie z organizacjami

 społecznymi, działania prowadzące do tworzenia miejsc pracy związanych z opieka nad zabytkami);

e)  kontrolnych (m.in. aktualizacja gminnej ewidencji zabytków, oraz stanu zachowania dziedzictwa kulturowego).

9.  Zasady oceny realizacji programu opieki nad zabytkami

 Na mocy art.87 ust.1 i ust.5 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami gminny program opieki nad zabytkami jest sporządzany na okres 4 lat, co 2 lata burmistrz sporządza sprawozdanie z jego realizacji, które przedstawia radzie miejskiej. Wskazane jest aby sprawozdania z realizacji Programu były przekazywane do wiadomości Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Sprawozdanie powinno określać poziom realizacji gminnego programu oraz efektywność wykonania planowanych zadań, w tym m.in. poziom (w % bądź liczbach):

-  wydatków budżetu gminy na ochronę i opiekę nad zabytkami,

-  wartość finansową wykonanych/dofinansowanych prac remontowo- konserwatorskich przy zabytkach,

-  liczbę obiektów poddanych tym pracom,

-  poziom (w %) objęcia terenu gminy miejscowymi planami zagospodarowania przestrzennego,

-  liczbę wniosków o wpis do rejestru zabytków obszarów, obiektów i zespołów zabytkowych,

-  liczbę utworzonych szlaków turystycznych,

-  liczbę wydanych wydawnictw, liczba szkoleń, imprez związanych z ochroną dziedzictwa kulturowego itd.

-  liczbę osób zatrudnionych w agroturystyce i dziedzinach związanych z ochroną zabytków,

-  ilość zabytków oznakowanych znakiem błękitnej tarczy.

10.  Źródła finansowania programu opieki nad zabytkami

 Ogólna zasada wyrażona w ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami wskazuje, że opieka nad zabytkiem sprawowana jest przez jego właściciela lub posiadacza. W celu stworzenia warunków dla właściwej i skutecznej ochrony zasobów kulturowych i obiektów zabytkowych przewidziane są określone źródła finansowania ze środków publicznych. Państwo zobowiązuje się przy tym do wspomagania finansowego zadań realizowanych przy konserwacji obiektów zabytkowych wpisanych do rejestru zabytków. W myśl art. 73 ustawy osoba fizyczna, jednostka samorządu terytorialnego lub inna jednostka organizacyjna będąca posiadaczem zabytku wpisanego do rejestru zabytków albo posiadająca taki zabytek w trwałym zarządzie może ubiegać się o dotację celową z budżetu państwa na dofinansowanie prac konserwatorskich, restauratorskich lub robót

 budowlanych przy zabytku. Dotacje mogą być przyznawane przez:

-  Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach Programów Operacyjnych,

-  Wojewodę ze środków pozostających w dyspozycji Wojewódzkiego Konserwatora

 Zabytków właściwego dla terenu, na którym zlokalizowany jest obiekt zabytkowy wpisany do rejestru zabytków.

 Są to dwa niezależne źródła finansowania.

 Kolejnym ze źródeł finansowania może być:

-  Budżet Samorządu Województwa Podlaskiego,

-  Budżet Gminy,

-  Fundusz Kościelny,

-  Fundusz Ochrony Środowiska,

-  Środki Unii Europejskiej.

 W odrębnej kategorii wymienić należy także przewidziane prawem środki prywatne:

-  osób fizycznych,

-  osób prawnych,

-  fundacji, czy stowarzyszeń,

-  organizacji kościelnych

-  i innych podmiotów.

11.  Realizacja i finansowanie przez gminę zadań z zakresu ochrony zabytków

 W latach 2014 – 2017 głównym celem działań gminy będzie podniesienie wartości zachowanego dziedzictwa kulturowego w świadomości lokalnej społeczności a także zbieranie informacji i przygotowanie narzędzi pozwalających na zachowanie ich właściwego stanu. W tym celu zakłada się wykonanie następujących zadań:

a)  udostępnienie informacji o zabytkach znajdujących się na terenie gminy przez zamieszczenie gminnej ewidencji zabytków na stronie internetowej gminy;

b)  przesłanie informacji do wszystkich właścicieli obiektów wpisanych do gminnej ewidencji zabytków;

c)  wydruk karty adresowej oraz informacja o możliwości zapoznania się z gminnym programem opieki nad zabytkami na stronie internetowej gminy lub z wydrukiem w Urzędzie Miejskim;

d)  współpraca z właścicielami – opracowanie szkoleń dotyczących adaptacji, rewaloryzacji i remontowania obiektów zabytkowych oraz możliwości pozyskiwania funduszy na ten cel;

e)  stałe prowadzenie monitoringu i weryfikacji obiektów uwzględnionych w gminnej ewidencji zabytków;

f)  wykonywanie inwentaryzacji architektoniczno-konserwatorskich zagrożonych obiektów

 zabytkowych;

12.  Załączniki

 Załączniki:

 Nr 1. Rejestr zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków.

 Nr 2. Gminna ewidencja zabytków.

 Nr 3. Rejestr stanowisk archeologicznych.

 Załącznik Nr 1 do Załącznika do Uchwały Nr XII/89/16
Rady Miejskiej w Czyżewie
z dnia 9 marca 2016 r.

Rejestr zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków

 Załącznik Nr 2 do Załącznika do Uchwały Nr XII/89/16
Rady Miejskiej w Czyżewie
z dnia 9 marca 2016 r.

GMINNA EWIDENCJA ZABYTKÓW MIASTA I GMINY CZYŻEW

 Załącznik Nr 3 do Załącznika do Uchwały Nr XII/89/16
Rady Miejskiej w Czyżewie
z dnia 9 marca 2016 r.

Rejestr stanowisk archeologicznych